نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار گروه علومتربیتی، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران
2 دانش آموخته کارشناسیارشد گروه علومتربیتی، دانشگاه پیامنور، تهران، ایران و دبیر آموزش و پرورش
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The purpose of this research is to examine the content of social studies textbooks of the first secondary school in relation to virtual space and its components. The statistical population of this research was the social studies books of the first year of high school and the sampling method was the whole number method. Content analysis method was used in this research. The unit of analysis in the text section, questions and activities, is considered as sentences in the text of the textbook, and in the pictures section, it is divided into units and counted based on the indicators mentioned in it. And used to process the collected Shannon entropy data based on this method, known as the compensatory model. The results showed that in the textbooks of social studies of the first secondary school, the components of "usefulness" with a significance coefficient of 0.258, "intention used" with a significance coefficient of 0.227, and "compatibility" with a significance coefficient of / 215, respectively. 0 and "ease of use" with a coefficient of importance of 0.183 have received the most attention and the components of attitude with a coefficient of significance of 0.062 and perceived pleasure with a coefficient of significance of 0.053 have received the least attention.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
گسترش روزافزون تکنولوژیهای جدید ارتباطات در سالهای اخیر، تمام جنبههای حیات اجتماعی را با چالش روبهرو کرده است. گروههای دارای مرزهای سخت سنتی، جای خود را به گروههای مجازی با مرزهای منعطف دادهاند و به همین دلیل امکان مبادله هر چه بیشتر اطلاعات و پیامها، منجر به کاهش و در مواردی حذف فاصله میان گروههای مختلف شدهاست. با نفوذ فزاینده اینترنت به درون خانهها، امکان اشتراک در تجارب گروههای مختلف ایجاد شدهاست. در شبکههای مجازی، مطالب و محتوا، تصاویر و واژهها به روی هم انباشتهاست.
فضای مجازی بهعنوان نسل جدیدی از فضای روابط اجتماعی توانسته است علی رغم عمر اندک، بهسرعت در ابعاد گوناگون زندگی مردم نفوذ کند. مردم بسیاری در سنین مختلف و از گروههای اجتماعی متفاوت در فضای مجازی کنار هم آمدهاند و از فاصلههای بسیار دور در دنیای واقعی، از این طریق با هم ارتباط برقرار میکنند (شکر بیگی؛ 1391). نتایج پژوهش شاندرز، نشان داد که استفاده زیاد از اینترنت با پیوند ضعیف اجتماعی مرتبط است. برعکس کاربرانی که از اینترنت کمتر استفاده میکنند بهطور قابل ملاحظهای با والدین و دوستانشان ارتباط بیشتری دارند (صبوری خسرو شاهی؛ 1386: 55).
مهمترین تغییر دنیای مجازی این است که روابط انسانی باواسطه و از راه دور جایگزین روابط انسانی چهره به چهره شدهاست (زندوانیان؛ 1392). گسترش فناوریهای نوین در عرصه الکترونیک و رایانه در چند دهه گذشته، موجب پدیدار شدن انواع گوناگونی از برنامههای الکترونیکی و رایانهای از جمله اینترنت، تلفن همراه، ماهواره و بازیهای رایانهای در جهان شدهاست. گسترش اینترنت در سالهای اخیر، گسترش برنامههای کاربردی مبتنی بر آن را نیز بههمراه داشته است (Dong ؛ 2014). این وسیله باعث سرعت و دقت در کارها و گسترش ارتباط شدهاست، بهگونهای کره زمین را به دهکده جهانی تبدیل کرده است. اینترنت یک جریان وسیع و در حال رشد است که در دسترس شبکههای ارتباطی کامپیوتری قرار دارد. (Lee ( گسترش روزافزون تکنولوژیهای جدید ارتباطات در سالهای اخیر، تمام جنبههای حیات اجتماعی را با چالش روبهرو کرده است.
(Bell,2001) معتقد است فضای مجازی فضای تازه ایست که ایمیل، خدمات کامپیوتری، خدمات تلفن همراه و اس ام اس تنها گوشهای از آن را تشکیل میدهند. در مورد شرایط مبتنی بر فناوری حاکم بر رسانهها، افرادی نظیر (Mac Artour, 2005) معتقد به ظهور عصر دوم رسانهها هستند.
از تحولات جدید حوزه ارتباطات به نام انقلاب دوم رسانهها نام برده میشود. در این انقلاب، رسانههای پیشین در دو صفت مهم باز تعریف میشوند: 1- تعاملی شدن و 2- دیجیتالی شدن (عراقچی، 1377) . فضای مجازی برای نخستینبار توسط ویلیام گیبسون[1] نویسنده کانادایی رمانهای علمی- تخیلی در سال ۱۹۸۲ مورد استفاده قرار گرفت. فضای مجازی برای گیبسون در حقیقت فضایی تخیلی است که از اتصال رایانههایی پدید آمده است که تمامی انسانها، ماشینها و منابع اطلاعاتی در جهان را بههم متصل کردهاند (ثنایی مهر؛ 1394).
پژوهشگران داخلی از جمله، زندانیان(1392، رضایی (1394)،، کریمی (1395)، همچنین محققین خارجی از جمله آرتور[2](2005).، زانگ[3] ریوا و همکارانش (2003)، کرچنر (20210)، کالک و ساندرز مادایا[4] و همکاران (2016)، ویلمن[5] و دیگران (2001) ، استلک[6] و همکاران (2001)، با توجه به عرصه مهم و اساسی فضای مجازی در ابعاد گوناگون مربوط به انسان تحقیقاتی را انجام دادهاند. بر این اساس با توجه به اهمیت اساسی مفاهیم آموزشی و پرورشی مبنی بر «فضای مجازی» به کودکان و متربیان و عدم وجود تحقیقات مشابه، در این مقاله به بررسی و تحلیل محتوای «فضای مجازی» در متن کتاب مطالعات اجتماعی پرداخته میشود.
کتاب درسی یکی از مهمترین مراجع و منابع یادگیری دانش آموزان در هر نظام آموزشی است. این واقعیت باعث شدهاست که صاحب نظران و پژوهشگران، بررسی محتوای آموزشی دورههای تحصیلی را با توجه به نیازهای فراگیران مورد بررسی و تحلیل قرار دهند. این بررسیها و تحلیلها به برنامه ریزان و مؤلفان کتابهای درسی کمک میکند تا در هنگام تهیه، تدوین و یا انتخاب کتاب درسی برای دورههای تحصیلی، تصمیمهای درستی را اتخاذ نمایند. نوعی از تحلیل که برای برنامه ریزان درسی، مؤلفان و تصمیم گیرندگان برنامههای درسی دوره تحصیلی بسیار مفید و ضروری است، "تحلیل محتوا" است. یعنی نوعی از تحلیل که کمک میکند تا مفاهیم، اصول، انگیزهها، نیازها، نگرشها و کلیه اجزای مطرح شده در محتوای آموزشی و پرورشی کتابها مورد بررسی علمی و عملی قرار گرفته (عریضی؛ 1382).
تعیین محتوای درسی از مسائل بسیار مهم در نظامهای آموزشی و درسی است و انتخاب آن به این پرسش پاسخ میدهد که چه چیزی باید آموخته شود؟ که در راستای این هدف، قصد پاسخگویی به میزان به مؤلفه قصد استفاده از فضای مجازی، نگرش دانش آموزان نسبت به فضای مجازی، مفید بودن درک شده از فضای مجازی، آسان بودن استفاده درک شده از فضای مجازی و سازگاری در محتوای کتابهای درسی و لذت درک شده از فضای مجازی در محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه را داریم.
فضای مجازی جزو آن دسته از عباراتی است که در ادبیات مربوط به ارتباطات کامپیوتری بیش از همه از آن استفاده میشود. فضای مجازی برای نخستینبار توسط ویلیام گیبسون[7] نویسنده کانادایی رمانهای علمی- تخیلی در سال ۱۹۸۲ مورد استفاده قرار گرفت. فضای مجازی برای گیبسون در حقیقت فضایی تخیلی است که از اتصال رایانههایی پدید آمده است که تمامی انسانها، ماشینها و منابع اطلاعاتی در جهان را بههم متصل کردهاند (ثنایی مهر؛ 1394) .
واقعیت مجازی در سال ۱۹۹۰ توسط محقق آمریکایی بنام "ایوان ساوسرلند[8]" اختراع شد. او توانست محیطی مصنوعی ایجاد کند که دیدنی، شنیدنی، احساس کردنی و عمل کردنی بود. در سال ۲۰۰۳ یک شرکت آمریکایی برنامه زندگی دوم را با الهام از فضای مجازی، بهمنظور ایجاد یک زندگی واقعی بنیان نهاد. در اواخر سال ۲۰۰۶ خبر آن بهصورت گسترده از طریق رسانهها پخش شد (دونگ؛ 2014).
فضای مجازی در هر تعبیری و با هر تعریفی، قلمرویی وسیع، بدیع و بکر است که برای ساکنان خود امکانات، آزادیها، فرصتها، دلهرهها، آسیبها و محدودیتهای نوینی را بههمراه دارد اینترنت بهعنوان فضایی برای گردهمایی افراد نیز ساختار بندی میشود. رفتارهای مناسب در یک گردهمایی شامل چت، بحث و مشاجره میشود. و در آخر استعارههایی که اینترنت را همچون مصنوعی جدید در نظر میگیرند. استعاره گردهمایی اجتماعی تمرکز اینترنت را از پردازش اطلاعات فردی به فرایندهای اجتماعی همچون برقراری ارتباط، بحث و روایتهای متقابل از خود تغییر میدهد (گالیمبرتی و ریوا؛ 2003).
بل)[9]2001) معتقد است فضای مجازی فضای تازه ایست که ایمیل، خدمات کامپیوتری، خدمات تلفن همراه و اس ام اس تنها گوشهای از آن را تشکیل میدهند.
لیندلاف)[10]2002) ارتباطات کامپیوتری را بسیار متفاوت از سایر ارتباطات میداند و معتقد است اینگونه ارتباطات باید با یک روش شناسی متفاوت از بقیه روشها مورد تجزیه تحلیل قرار گیرند) جلالی، 1382).
اینترنت از ابتدای کار تاکنون سریعترین رسانه تاریخ در جذب مخاطب بوده است) سورین و تانکارد[11]؛ 2001). این رشد سریع اینترنت باعث شده برخی از کارشناسان توسعه به ظرفیتهای این رسانه برای اشاعه نوآوریها توجه بیشتری کنند) را جرز[12]؛1995) معتقد است نوآوریهای تعاملی یا آنهایی که به ارتباط دو طرفه مربوط میشوند بهدلیل توانایی آنها در جذب سریع کاربر میتوانند روند اقتباسی سریعتری را طی کنند) به نقل از سورین و تانکارد،2001). آرام نشستن و خیره شدن به مانیتور میتواند بدل به سطح دگرگون شدهای از آگاهی شود. برخی افراد هنگام استفاده از پست الکترونیک و یا پیامهای فوری احساس میکنند ذهنشان با ذهن دیگری در آمیختهاست. در جهانهای چندرسانهای تخیلی که افراد دارای هر گونه توانایی تخیلی میشوند این تجربه حالت سوررئالیستی دارد. این سطوح دگرگون شده و رؤیا مانند آگاهی در فضای مجازی میتواند دلیل جذابیت آن برای برخی افراد باشد (سولر؛ 2004). با توجه به مطالعات ذکر شده پژوهش حاضر در پی پاسخ دادن به سؤال زیر است.
روش
روش و ابزار اساسی تحلیل محتوا، سیاهه تحلیل میباشد که از طریق مطالعه ادبیات تحقیق و بررسی مطالعات داخلی و خارجی انجام شده در حوزهی فضای مجازی بهمنظور میزان توجه کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول و برای مؤلفههای فضای مجازی میباشد.
جامعهی آماری این پژوهش کتب مطالعات اجتماعی دورهی اول متوسطه و روش نمونه گیری به شیوه تمام شمار، تمام صفحات، پرسش ها و تصاویر کتاب هرپایه در مولفه های مجازی دانش آموزان می باشد. انتخاب شدند. حجم نمونه با جامعه آماری برابر بوده چون هدف استخراج تمامی بازده های یادگیری و طبقه بندی آنها در مولفه های مورد نظر بوده است. پس تمام کتاب ها مورد بررسی قرار گرفته است و به عبارت دیگر خود جامعه مورد بررسی قرار گرفته است.
تحلیل محتوا به مثابه تکنیکی پژوهشی شامل شیوههای تخصصی در پردازش دادههای علمی است هدف تحلیل مانند همهی تکنیکهای پژوهشی فراهم آوردن شناخت، بینشی نو، تصویر واقعیت و راهنمای عمل است. برای تحلیل محتوا مراحل مختلفی طی میشود از جمله این مراحل میتوان سه مرحله عمده زیر را ذکر نمود:
باید دقت کرد که در این روش دو عنصر اصلی مطرحاند: واحد تحلیل و مقولهی تحلیل. واحد تحلیل: کوچکترین جزء پیکرهی متن است که برای رسیدن به هدف تحقیق، اندازهگیری و شمارش میشود. واحد تحلیل اغلب میتواند در بردارندهی کلمه، جمله، پاراگراف، عکس یا صفحه باشد که البته هر یک از این واحدها به تناسب نوع متن و هدف پژوهش انتخاب میشوند. پژوهش بر اساس هدف از نوع کاربردی و با توجه به ماهیت مقیاس اندازهگیری که از نوع اسمی می باشد. بحث تحلیل محتوا نگاه جدیدی به پردازش داده ها، با توجه به هدف پژوهشگر به دور از نگاه شخصی، دارد.
جدول 1. مولفههای فضای مجازی با ذکر منبع
|
بعد |
ردیف |
مولفهها |
منبع |
|
قصد استفاده |
1 |
1- ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده |
لی و همکاران در سال 2005 |
|
2 |
2- ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده |
||
|
3 |
3- تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی |
||
|
نگرش |
4 |
4- مفرح و شادیآور نشان دادن فضای مجازی |
|
|
5 |
5- دنیای مجازی یک مد زودگذر نمیباشد. |
||
|
6 |
6- اینکه استفاده از دنیای مجازی به دانشآموز امکان برقراری روابط اجتماعی بیشتر با دیگران را میدهد. |
||
|
مفید بودن درک شده |
7 |
7- اینکه دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا دانش کسب کند. |
|
|
8 |
8- دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا با دیگران روابط اجتماعی برقرار کند. |
||
|
9 |
9- دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا نظرات شخصیاش را بیان کند. |
||
|
10 |
10- دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا تجربههای سه بعدی داشتهباشد. |
||
|
سهولت استفاده درک شده |
11 |
11- آسان بودن یادگیری استفاده از دنیای مجازی |
|
|
12 |
12- آسان بودن کسب مهارت در دنیای مجازی |
||
|
13 |
13- آسان بودن ایفای نقشهای کاری با استفاده از دنیای مجازی |
||
|
سازگاری |
14 |
14- نشان دادن تناسب داشتن استفاده از دنیای مجازی با سبکزندگی |
|
|
لذت درک شده |
15 |
15- مفرح بودن استفاده از دنیای مجازی |
|
|
16 |
16- سرگرم کننده بودن استفاده از دنیای مجازی |
||
|
17 |
17- روشی برای ایجاد تفریح و آرامش بودن دنیای مجازی |
یافتهها
در اینجا یافتههای پژوهش بر مبنای سؤالات پژوهش ارائه میشود. همچنین توزیع فراوانی هر یک از مؤلفههای فضای مجازی و خرده مؤلفههای آنها، همچنین دادههای بهنجار شده و بار اطلاعاتی (EJ) و وزن (WJ) آنها در محتوای نمونهی مورد بررسی، آورده شدهاست.
توزیع فراوانی مولفهی قصد استفاده
الف: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای قصد استفاده.
جدول 2. توزیع فراوانی مؤلفههای قصد استفاده در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
قصد استفاده |
1 |
ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده |
1 |
7 |
1 |
9 |
%36 |
|
2 |
ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده |
1 |
5 |
2 |
8 |
%32 |
|
|
3 |
تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی |
2 |
5 |
1 |
8 |
%32 |
|
|
|
مجموع |
4 |
17 |
4 |
25 |
100 |
|
|
|
درصد |
%16 |
%68 |
%16 |
100 |
|
مطابق با جدول 2، بهترتیب به مؤلفههای «ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده» با 9 فراوانی(36 درصد)، «ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده» و «تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی» هر کدام با 8 فراوانی (32 درصد)، کمترین توجه مبذول شدهاست.
در اینجا بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده)، با 9 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفههای (ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده) و (تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی)، با 8 واحد میباشد.
توزیع فراوانی مولفهی نگرش
ب: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای نگرش.
جدول 3. توزیع فراوانی مؤلفههای نگرش در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
نگرش |
1 |
مفرح و شادیآور نشان دادن فضای مجازی |
1 |
1 |
0 |
2 |
%12 |
|
2 |
دنیای مجازی یک مد زودگذر نمیباشد. |
0 |
7 |
0 |
7 |
%44 |
|
|
3 |
استفاده از دنیای مجازی به دانشآموز امکان برقراری روابط اجتماعی بیشتر با دیگران را میدهد. |
0 |
7 |
0 |
7 |
%44 |
|
|
|
مجموع |
1 |
15 |
0 |
16 |
100 |
|
|
|
درصد |
%6 |
%94 |
0 |
100 |
|
مطابق با جدول 3، بهترتیب به مؤلفههای «دنیای مجازی یک مد زودگذر نمیباشد.» و «استفاده از دنیای مجازی به دانشآموز امکان برقراری روابط اجتماعی بیشتر با دیگران را میدهد.» هر کدام با 7 فراوانی (44 درصد)، بیشترین توجه مبذول شدهاست و مولفهی «مفرح و شادیآور نشان دادن فضای مجازی» با 2 فراوانی (12 درصد) کمترین توجه شدهاست.
توزیع فراوانی مولفهی مفید بودن درک شده
ج: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای مفید بودن درک شده.
جدول 4. توزیع فراوانی مؤلفههای مفید بودن درک شده در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
مفید بودن درک شده |
1 |
دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا دانش کسب کند. |
10 |
11 |
4 |
25 |
%73 |
|
2 |
دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا با دیگران روابط اجتماعی برقرار کند. |
1 |
3 |
0 |
4 |
%12 |
|
|
3 |
دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا نظرات شخصیاش را بیان کند. |
0 |
1 |
0 |
1 |
%3 |
|
|
4 |
دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا تجربههای سه بعدی داشتهباشد. |
2 |
2 |
0 |
4 |
%12 |
|
|
|
مجموع |
13 |
17 |
4 |
34 |
100 |
|
|
|
درصد |
%38 |
%50 |
%12 |
100 |
|
مطابق با جدول 4، بهترتیب به مؤلفههای «دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا دانش کسب کند.» با 25 فراوانی(73 درصد)، «دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا با دیگران روابط اجتماعی برقرار کند.» و «دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا تجربههای سه بعدی داشتهباشد.» هر کدام با 4 فراوانی (12 درصد) و «دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا نظرات شخصیاش را بیان کند» با 1 فراوانی (3 درصد) کمترین توجه مبذول شدهاست.
در اینجا بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا دانش کسب کند)، با 25 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفهی (دنیای مجازی دانشآموز را توانمند میکند تا نظرات شخصیاش را بیان کند)، با 1 واحد میباشد.
توزیع فراوانی مولفهی آسان بودن استفاده درک شده
د: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای آسان بودن استفاده درک.
جدول 5. توزیع فراوانی مؤلفههای آسان بودن استفاده درک شده در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
آسان بودن استفاده درک شده |
1 |
آسان بودن یادگیری استفاده از دنیای مجازی |
0 |
1 |
0 |
1 |
%14 |
|
2 |
آسان بودن کسب مهارت در دنیای مجازی |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
|
|
3 |
آسان بودن ایفای نقشهای کاری با استفاده از دنیای مجازی |
0 |
3 |
3 |
6 |
%86 |
|
|
|
مجموع |
0 |
4 |
3 |
7 |
100 |
|
|
|
درصد |
0 |
%57 |
%43 |
100 |
|
مطابق با جدول 5، به مؤلفههای «آسان بودن ایفای نقشهای کاری با استفاده از دنیای مجازی» با 6 فراوانی(86 درصد)، «آسان بودن یادگیری استفاده از دنیای مجازی» با 1 فراوانی (14 درصد) و «آسان بودن کسب مهارت در دنیای مجازی» هیچ اشارهای به آن در کتابهای مطالعات اجتماعی نشده است.
در اینجا بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (آسان بودن ایفای نقشهای کاری با استفاده از دنیای مجازی)، با 6 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفهی (آسان بودن کسب مهارت در دنیای مجازی) میباشد که هیچ اشارهای به آن در کتابهای مطالعات اجتماعی نشده است.
توزیع فراوانی مولفهی سازگاری
ر: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای سازگاری.
جدول 6. توزیع فراوانی مؤلفهی سازگاری در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
سازگاری |
1 |
نشان دادن تناسب داشتن استفاده از دنیای مجازی با سبکزندگی |
2 |
12 |
3 |
17 |
100 |
|
|
مجموع |
2 |
12 |
3 |
17 |
100 |
|
|
|
درصد |
%12 |
%70 |
%18 |
100 |
|
مطابق با جدول 6، در محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه در مجموع 17 مرتبه به مؤلفهی سازگاری اشاره شدهاست. فراوانی مؤلفهی سازگاری در پایه هفتم 2 مورد(12 درصد)، در پایه هشتم 12 مورد(70 درصد) و در پایه نهم 3 مورد (18 درصد) میباشد. در این کتابها به مؤلفهی «دادن تناسب داشتن استفاده از دنیای مجازی با سبکزندگی» با 17 فراوانی(100 درصد)، توجه شدهاست.
توزیع فراوانی مولفهی لذت درک شده
ز: تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای لذت درک شده.
جدول 7. توزیع فراوانی مؤلفههای لذت درک شده در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
بعد |
ردیف |
مؤلفهها |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
لذت درک شده |
1 |
مفرح بودن استفاده از دنیای مجازی |
0 |
1 |
0 |
1 |
%12 |
|
2 |
سرگرم کننده بودن استفاده از دنیای مجازی |
0 |
5 |
0 |
5 |
%63 |
|
|
3 |
روشی برای ایجاد تفریح و آرامش بودن دنیای مجازی |
0 |
2 |
0 |
2 |
%25 |
|
|
|
مجموع |
0 |
8 |
0 |
8 |
100 |
|
|
|
درصد |
0 |
%100 |
0 |
100 |
|
مطابق با جدول 7، بهترتیب به مؤلفههای «سرگرم کننده بودن استفاده از دنیای مجازی» با 5 فراوانی(63 درصد)، «روشی برای ایجاد تفریح و آرامش بودن دنیای مجازی» با 2 فراوانی (25 درصد)، و «مفرح بودن استفاده از دنیای مجازی» با 1 فراوانی (12 درصد)، کمترین توجه مبذول شدهاست. در اینجا بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (سرگرم کننده بودن استفاده از دنیای مجازی)، با 5 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفهی (مفرح بودن استفاده از دنیای مجازی) با 1 واحد میباشد.
توزیع مؤلفههای فضای مجازی در کتاب مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
جدول فراوانی شاخصها در دوره متوسطه اول به شرح زیر میباشد:
ژ: جمعبندی تحلیل محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول از نظر توجه به مؤلفههای فضای مجازی.
جدول 8. توزیع مؤلفههای فضای مجازی در کتاب مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
ابعاد |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
مجموع |
درصد |
|
قصد استفاده |
4 |
17 |
4 |
25 |
4/23 |
|
نگرش |
1 |
15 |
0 |
16 |
15 |
|
مفید بودن درک شده |
13 |
17 |
4 |
34 |
8/31 |
|
آسان بودن استفاده درک شده |
0 |
4 |
3 |
7 |
5/6 |
|
سازگاری |
2 |
12 |
3 |
17 |
16 |
|
لذت درک شده |
0 |
8 |
0 |
8 |
5/7 |
|
مجموع |
20 |
73 |
14 |
107 |
100 |
|
درصد |
7/18 |
2/68 |
13 |
100 |
|
دادههای بهنجار شده مؤلفههای فضای مجازی: در مرحله بعد جهت پی بردن به بار اطلاعاتی و ضریب اهمیت دادههای حاصل، با استفاده از فرمول مرحله اول روش آنتروپی شانون به بهنجار کردن دادههای حاصل پرداخته شد که نتایج آن در جدول 9 گزارش شدهاست.
جدول 9. دادههای بهنجار شده مؤلفههای فضای مجازی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
ابعاد |
پایه هفتم |
پایه هشتم |
پایه نهم |
|
قصد استفاده |
16/0 |
68/0 |
16/0 |
|
نگرش |
062/0 |
93/0 |
0 |
|
مفید بودن درک شده |
38/0 |
50/0 |
11/0 |
|
سهولت استفاده درک شده |
0 |
57/0 |
42/0 |
|
سازگاری |
11/0 |
70/0 |
17/0 |
|
لذت درک شده |
0 |
88/0 |
11/0 |
بار اطلاعاتی ابعاد فضای مجازی
در ادامه محاسبه بار اطلاعاتی و ضریب اهمیت هنجار شده دادهها ارائه شدهاست.
پس از نرمالسازی دادهها، با استفاده از فرمول مرحله دوم روش آنتروپی شانون، مقدار بار اطلاعاتی (Ej) هر یک از مؤلفهها محاسبه شد؛ که در جدول 10 گزارش شدهاست.
جدول 10. بار اطلاعاتی ابعاد فضای مجازی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
ابعاد |
بار اطلاعاتی (Ej) |
|
قصد استفاده |
773/0 |
|
نگرش |
213/0 |
|
مفید بودن درک شده |
879/0 |
|
سهولت استفاده درک شده |
622/0 |
|
سازگاری |
732/0 |
|
لذت درک شده |
180/0 |
ضریب اهمیت ابعاد فضای مجازی
در مرحله پایانی، ضریب اهمیت (Wj) مؤلفههای فضای مجازی با استفاده از فرمول مرحله سوم روش آنتروپی شانون محاسبه گردید که در جدول شماره 11 قابل مشاهدهاست. هر مؤلفهای که بار اطلاعاتی بیشتری داشتهباشد، ضریب اهمیت بیشتری خواهد داشت.
جدول 11. ضریب اهمیت ابعاد فضای مجازی در کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول
|
ابعاد |
ضریب اهمیت (Wj) |
|
قصد استفاده |
227/0 |
|
نگرش |
062/0 |
|
مفید بودن درک شده |
258/0 |
|
آسان بودن استفاده درک شده |
183/0 |
|
سازگاری |
215/0 |
|
لذت درک شده |
053/0 |
مطابق با جدول شماره 11، در کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول، بهترتیب به مؤلفههای «مفید بودن» با ضریب اهمیت 258/0، «قصد استفادهشده» با ضریب اهمیت 227/0، «سازگاری» با ضریب اهمیت 215/0 و «آسان بودن استفادهشده» با ضریب اهمیت 183/0 بیشترین توجه و به مؤلفههای نگرش با ضریب اهمیت 062/0 و لذت درک شده با ضریب اهمیت 053/0 کمترین توجه مبذول شدهاست.
نتیجهگیری و بحث
هدف این پژوهش بررسی محتوای درسی کتابهای مطالعات اجتماعی متوسطه اول نسبت به فضای مجازی و مؤلفههای آن بود. یافتههای پژوهش نشان داد که در کل کتابهای مطالعات اجتماعی متوسطه اول در مجموع 107 مورد به مؤلفه فضای مجازی پرداخته شدهاست. ولی با توجه به حجم کتابها یعنی 579 صفحه در حد کم پرداخته شدهاست و این در حالی است که هر یک از خرده مؤلفههای آموزشهای مذکور بهصورت متوازن مورد توجه قرار نگرفته است و کتب درسی نیز به یک نسبت مؤلفههای فضای مجازی را تحت پوشش قرار ندادهاند.
این فراوانیها در شش مؤلفه قصد استفاده، نگرش، مفید بودن درک شده، آسان بودن استفاده درک شده، سازگاری و لذت درک شده توزیع شدهاست.
طبق نتایج بهدست آمده در کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول، بهترتیب به مؤلفههای «مفید بودن» با ضریب اهمیت 258/0، «قصد استفادهشده» با ضریب اهمیت 227/0، «سازگاری» با ضریب اهمیت 215/0 و «آسان بودن استفاده درک شده» با ضریب اهمیت 183/0 بیشترین توجه و به مؤلفههای نگرش با ضریب اهمیت 062/0 و لذت درک شده با ضریب اهمیت 053/0 کمترین توجه مبذول شدهاست.
تحلیل محتوای کتب در مورد میزان توجه به مفاهیم مؤلفه قصد استفاده از فضای مجازی نشان داد که از مجموع 107 واحد شمارش شده در محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول در مورد فضای مجازی تنها 25 مورد فراوانی در رابطه با مؤلفه و مفاهیم مربوط به قصد استفادهشده و 4/23 درصد به آن اختصاص یافتهاست. و میزان ضریب اهمیت آن 227/0 میباشد نتایج نشانمیدهد میزان توجه به این مؤلفه نسبت به سایر مؤلفههای فضای مجازی در سطح زیادی بوده است. در این بررسی بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده)، با 9 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفههای (ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده) و (تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی)، با 8 واحد میباشد. در کل میتوان گفت به مولفهی قصد استفاده در کتابهای مطالعات اجتماعی به نسبت دیگر مولفهها توجه زیادی شدهاست ولی به نسبت تعداد صفحات کتاب توجه کمی به این مولفه شدهاست.
منظور از مؤلفه نگرش دانش آموزان نسبت به فضای مجازی در محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول، این است که محتوای کتابهای مورد بررسی چه نوع نگرشی را به دانش آموزان القاء میکنند؟ و اینکه فضای مجازی را مفرح و شادیآور نشان میدهند؟ یا اینکه فضای مجازی یک مد زودگذر نمیپندارند؟ و اینکه فضای مجازی را بهگونهای نشان میدهند که باعث افزایش روابط اجتماعی میشود؟
تحلیل محتوای کتب در مورد میزان توجه به مفاهیم مؤلفه نگرش در مورد فضای مجازی نشان داد که از مجموع 107 واحد شمارش شده در محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول در مورد فضای مجازی تنها 16 مورد فراوانی در رابطه با مؤلفه و مفاهیم مربوط به نگرش و 15 درصد به آن اختصاص یافتهاست. و میزان ضریب اهمیت آن 062/0 میباشد نتایج نشانمیدهد میزان توجه به این مؤلفه نسبت به سایر مؤلفههای فضای مجازی در سطح خوبی بوده است. در این بررسی بیشترین فراوانی مربوط به مؤلفههای «دنیای مجازی یک مد زودگذر نمیباشد.» و «استفاده از دنیای مجازی به دانشآموز امکان برقراری روابط اجتماعی بیشتر با دیگران را میدهد.» هر کدام با 7 فراوانی (44 درصد)، و مولفهی «مفرح و شادیآور نشان دادن فضای مجازی» با 2 فراوانی (12 درصد) کمترین توجه شدهاست
مولفهی سازگاری بدین معناست که فضای مجازی با سبکزندگی تناسب دارد یا خیر؟
تحلیل محتوای کتب در مورد میزان توجه به مفاهیم مؤلفه سازگاری نشان داد که از مجموع 107 واحد شمارش شده در محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول در مورد فضای مجازی تنها 17 مورد فراوانی در رابطه با مؤلفه و مفاهیم مربوط به سازگاری و 16 درصد به آن اختصاص یافتهاست. و میزان ضریب اهمیت آن 215/0 میباشد نتایج نشانمیدهد میزان توجه به این مؤلفه نسبت به سایر مؤلفههای فضای مجازی در سطح زیادی بوده است. در این بررسی بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (ترغیب دانش آموزان به استفاده بیشتر از فضای مجازی در آینده)، با 9 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفههای (ترغیب دانش آموزان به استفاده از فضای مجازی در آینده) و (تشویق دانشآموز به بررسی فضای مجازی)، با 8 واحد میباشد.
منظور از مؤلفه لذت درک شده از فضای مجازی در محتوای کتابهای درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول، این است که تا چه میزان محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی فضای مجازی را نوعی سرگرمی و روشی برای ایجاد تفریح و آرامش بهشمار میآورد؟
تحلیل محتوای کتب در مورد میزان توجه به مفاهیم مؤلفه لذت درک شده از فضای مجازی نشان داد که از مجموع 107 واحد شمارش شده در محتوای کتابهای مطالعات اجتماعی دوره متوسطه اول در مورد فضای مجازی تنها 8 مورد فراوانی در رابطه با مؤلفه و مفاهیم مربوط به لذت درک شده و 5/7 درصد به آن اختصاص یافتهاست. و میزان ضریب اهمیت آن 053/0 میباشد نتایج نشانمیدهد میزان توجه به این مؤلفه نسبت به سایر مؤلفههای فضای مجازی در کمترین سطح بوده است. در این بررسی بیشترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفه (سرگرم کننده بودن استفاده از دنیای مجازی)، با 5 واحد و کمترین فراوانی مربوط به خرده مؤلفهی (مفرح بودن استفاده از دنیای مجازی) با 1 واحد میباشد.
گسترش شبکههای ارتباطی، فضای مجازی و شبکههای واتساپ، تلگرام و.. یکی از مهمترین پدیدهای زمانهای کنونی زندگی بشر است که ابعاد گوناگون زندگی وی را تحتتأثیر قرار داده است و موجب شده که با سبکزندگی جدیدی در نقش گیرنده و یا فرستنده پیامهای اطراف نقشی متمایز را ایفا کند. با این تغییر نقش وی در ابعاد گوناگون زندگی و از جمله تعلیم و تربیت وی نیز لازم است که مورد توجه قرار گیرد. ابعاد گوناگون شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی، سه جنبه مهم و اساسی در فضای مجازی و شبکه اجتماعی میباشد. همان گونه که دیدیم یادگرفتن مطالب هرماه با حیطه انتخابی شناختی بیشترین درصدی بود که در کتابهای درسی پیرامون فضای مجازی مورد توجه قرار گرفتهبود. اهمیت شناخت، دانش و علم تجزیه وتحلیل کردن سطوح شناختی گوناگون بر اساس آموزههای تربیت دینی و نیز روانشناسی در فضای جدید ارتباطی باید مورد توجه قرار گیرد. فراگیر در فضای جدید ارتباطی در پرتو ارتباط باز شبکهها با پیامهای بسیار زیادی در زمینههای گوناگون دینی، اجتماعی، سیاسی و... مواجه میشود و زمینههای فهمیدن صحیح و درست و یا باطل و گمراه کننده برای وی وجود دارد. بنابراین تأکید بر رشد علم و آگاهی و بهبود زمینههای شناختی باید بهگونهای باشد تا فراگیر به تحلیلی مناسب نسبت به پدیدههای معرفتی و شناختی پیرامون خود دست یابد.
ظهور فضای مجازی همراه با ایجاد نگرشها و بینشی در فراگیر است. همان گونه که ملاحظه کردیم، 15 درصد مولفه فضای مجازی کتاب درسی علوم اجتماعی مربوط به نگرشی بود که دانشآموز بدان دست یافتهبود. نگرش و نحوه دیدن محیط اطراف، اندیشه روشها و شیوههای برخورد و تعامل با نظام هستی به متربی را گوشزد میکند. آموزش نگرش مثبت پیرامون فضای مجازی، محتوا و پیامهای آن توسط عوامل آموزشی مدرسه، خانواده و... فرصتی را برای هرچه بهتر استفاده نمودن و بهکارگیری مناسب امکانات فراهم میکند
فضای مجازی زمان کنونی با بیماری کرونا[13] همراه شده و در زمینههای گوناگون از جمله روانشناسی، اقتصادی و... ناراحتیهایی را ایجاد کرده است. در چنین فضایی سازگاری اجتماعی و ترغیب به استفاده از چنین وضعیتی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. با وضعیت کنونی و کم شدن ارتباط متربی با محیط بیرون، ضرروی است که در تدوین پیامهای شبکه اجتماعی و فضای مجازی دانش آموزان و فراگیران از تغییر نحوه ارتباطی و رعایت اصول اساسی بهداشتی نسبت به محیط اجتماعی و طبیعی خود آگاه شوند.
فعالیت بازی و نقش ارزنده آن در پرورش فراگیران نزدیکی زیادی با لذت درک شدهای است که در تحقیق بدان پرداخته شد. فراگیر در این سن با توجه به رشد و توسعه ساختار شخصیتی و شناختی در مرحله عینی و عملیاتی است. پیامهای دریافتی همراه با تصاویر و صحنههای قابلمشاهده، بهخوبی توان رشد قوه تحلیل او را دارد. بنابر این بهتر است کودک به عضویت در گروههای آموزشی در آید که فهم و شناخت تصاویر و صحنهها، زمینههای رشد ابعاد آموزشی و پرورشی را در وی فراهم نماید.
تعارض منافع: در این پژوهش هیچگونه تعارض منافع بین نویسندگان وجود ندارد.
[1] . William gibson
[2] . McArthur
[3] . Zang
[4] . Madaiah
[5] Wilman
[6] Stollak
[7] . William gibson
[8] . Ivan sauserland
[9] . Bell
[10] . Lindelof
[11] . Sorin and Tankard
[12] . Rogers
[13] - Coronavirus
|
COPYRIGHTS
© 2022 by the authors. Lisensee PNU, Tehran, Iran. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY4.0) (http:/creativecommons.org/licenses/by/4.0)
|
)