چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی در تحول آموزش و یادگیری دانشگاهی

آیت, مسرت; پورفروتن, ستایش; شریفی نجف آبادی, رسول

doi:10.30473/t-edu.2026.76041.1346

چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی در تحول آموزش و یادگیری دانشگاهی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار، گروه مدیریت بازرگانی و فناوری اطلاعات، دانشگاه پیام نور،تهران، ایران

² دانشگاه پیام نور

³ گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665 تهران، ایران.

10.30473/t-edu.2026.76041.1346

چکیده

هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های نوین قرن بیست‌ویکم، دانشگاه‌های ایران را با فرصت‌ها و چالش‌های منحصربه‌فردی روبه‌رو کرده است. شناخت دقیق این جنبه‌ها برای سیاست‌گذاری مؤثر ضروری است. هدف این پژوهش، بررسی جامع چالش‌ها و فرصت‌های استفاده از هوش مصنوعی در تحول آموزش و یادگیری دانشگاهی در ایران است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و با روش تحلیل مضمون انجام شد. گروه هدف شامل خبرگان و اساتید مسلط به هوش مصنوعی و فناوری آموزشی در دانشگاه‌های ایران بود که داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از آن‌ها، با نمونه‌گیری هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری، گردآوری شد. تحلیل مضمون با رویکرد براون و کلارک‌ (2006) در شش مرحله انجام گرفت. واحد تحلیل شامل نقل‌قول‌های معنادار مصاحبه‌ها بود و کدگذاری بر اساس آن‌ها صورت پذیرفت. اعتبار داده‌ها با بازآزمون۷۶ درصد، ضریب کاپا ۰٫۸، تأیید شرکت‌کنندگان و ممیزی پژوهشی سنجیده شد. یافته‌ها در چهار مضمون چالش‌برانگیز شامل مسائل فنی و زیرساختی، انسانی و فرهنگی، مالی و مدیریتی، اخلاقی، حریم‌خصوصی و امنیت و سه مضمون فرصت شامل ارتقای کیفیت آموزشی، افزایش بهره‌وری پژوهشی، توسعه مهارت‌های آینده دسته‌بندی شدند. این مطالعه با تمرکز بر تجربه استادان ایرانی، بررسی همزمان چالش‌ها و فرصت‌ها را در سطح ملی ارائه می‌دهد که در پژوهش‌های پیشین کمتر دیده شده است. نتایج نشان می‌دهد هوش مصنوعی پتانسیل بهبود آموزش را دارد، اما موفقیت آن به سرمایه‌گذاری هدفمند، چارچوب‌های قانونی شفاف و کاهش مقاومت فرهنگی وابسته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Challenges and Opportunities of Artificial Intelligence in the Transformation of University Teaching and Learning

نویسندگان [English]

Masarat Ayat ¹
setayesh pourforotan ²
rasol sharifi Najafabadi ³

¹ Assistant Prof. Department of Business Administration and information Technology Management , Payame Noor University, Tehran, Iran

² Payame Noor University

³ Department of Geography Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Artificial Intelligence, a novel 21st-century technology offers transformative potential for educational systems, presenting Iranian universities with unique opportunities and challenges. A precise understanding of these is essential for effective policy making. This research comprehensively investigates the opportunities and challenges of using AI in transforming academic teaching and learning in Iran. The study was qualitative, employing thematic analysis. The population included experts and professors proficient in AI and educational technology in Iranian universities. Data were collected via semi-structured interviews with 15 professors and experts, using purposeful sampling, and analyzed through Braun and Clarke's thematic analysis approach. Findings categorized four pervasive challenging themes: technical and infrastructural issues (lack of technical/human infrastructure); human and cultural issues (resistance to change, psycho-social consequences); financial and managerial issues (financial limitations, managerial/planning challenges) and ethical, privacy, and security issues (ethics in educational AI, educational data privacy, cybersecurity/system protection). Conversely, three pervasive opportunities included enhancing educational quality/efficiency (improving teaching/learning, facilitating evaluation/feedback, resource management/cost reduction), increasing educational/research productivity (process automation, scientific collaborations, research quality enhancement), and developing future skills/capabilities (student preparedness for future job market, expanding access/educational equity, increasing student interaction/motivation). Results indicate AI's potential to improve education, but its success depends on targeted infrastructure investment, clear legal/ethical frameworks and reduced cultural resistance through continuous training for faculty and students.

کلیدواژه‌ها [English]